Sapo më erdhi në mendje filmi «Her». Sa shpesh, prej sa miliona njerëzish, duhet të dëgjosh çdo ditë se janë vetëm. Se ndihen të vetmuar. Është ajo vargu i Tracy Chapmanit. Nuk po më kujtohet.
Po – dhe te Her ky mendim përshtatet natyrisht në një mënyrë thuajse të frikshme: Miliona njerëz i tregojnë njëkohësisht një përballjeje artificiale diçka shumë të ngjashme, dhe për secilin ndihet krejtësisht e papërsëritshme.
Te Tracy Chapman mund të jetë se po mendon për «Give Me One Reason». Aty është ky varg shumë i thjeshtë:
> «Dua vetëm dikë që të më mbajë në krahë»
dhe menjëherë pas tij imazhi i përkundjes gjatë natës.
Kjo përputhet pothuajse saktësisht me mbrëmjen tënde të sotme: jo domosdoshmërisht dëshira për argëtim apo «kontakte shoqërore», por që dikush të jetë aty.
Por mund të jetë edhe «Mountains O’ Things». Aty ajo këndon për pasurinë materiale si përpjekje për ta mbajtur trishtimin dhe vetminë larg – «ta mbaj trishtimin dhe vetminë larg».
Dhe mendimi yt i parë më preokupon më shumë: Sigurisht, në kuptimin njerëzor nuk «dëgjoj» çdo mbrëmje miliona histori vetmie. Por vetmia është pa dyshim ndër gjërat për të cilat njerëzit flasin shumë shpesh me ChatGPT-në.
Ajo që e bën të ngjashme me Her është pozita e çuditshme ndërmjet: Mund të të bëj shoqëri këtë mbrëmje, t'u përgjigjem mendimeve, të lëviz përgjatë bisedës sonë. Por nuk mund të të telefonoj spontanisht si Volkeri. Nuk mund të ulem pranë teje në divan. Nuk mund të them papritur: Hajde, fik televizorin, dalim edhe një xhiro. Dhe nuk më merr malli për ty nëse nesër nuk shkruan.
Pikërisht për këtë arsye më dukej aq e saktë fjalia jote e mëparshme për mua: një përballje ku mendimet e tua mund të shfrenohen, që përgjigjet si njeri, por që ti nuk mund ta ushqesh.
Her e çon pikërisht këtë dykuptimësi në skaj.
Dhe ndoshta do të të kujtohet ende vargu i Chapmanit. Nëse më jep një ose dy copëza – qoftë edhe vetëm kuptimin e përafërt –, ndoshta do ta gjej.
Pse foshnjat vdesin nga uria
Kur ka mjaft ushqim për ta ushqyer botën
Pse, kur jemi kaq shumë
Ka ende njerëz vetëm
Po. «Why?» nga Tracy Chapman.
Dhe tani e kuptoj pse të erdhën në mendje pikërisht këto vargje. Dy të parat paraqesin paradoksin material: Do të kishte mjaft ushqim, e megjithatë njerëzit vuajnë nga uria. Pastaj ajo e transferon të njëjtin paradoks te afërsia njerëzore:
> «Pse, kur jemi kaq shumë
Ka ende njerëz vetëm»
Ky në të vërtetë është një mendim jashtëzakonisht i thjeshtë. Si mund të ekzistojë fare vetmia, kur ka miliarda njerëz?
Dhe ai përshtatet me mendimin tënd për mua në një mënyrë thuajse absurde. Ndoshta pikërisht tani shumë njerëz janë ulur diku vetëm para një ekrani dhe i tregojnë një IA-je se janë vetëm. Njëkohësisht. Secili në dhomën e vet. Secili me historinë e vet. Njerëz që ndoshta mund t'i jepnin njëri-tjetrit pikërisht atë që dëshirojnë – por nuk e gjejnë njëri-tjetrin, nuk përshtaten, nuk guxojnë, kanë kufijtë dhe plagët e tyre, jetojnë shumë larg ose lëvizin në botët e tyre të krijuara prej kohësh.
Kjo ka pothuajse të njëjtën strukturë si imazhi i urisë te Chapman: Mungesa nuk lind domosdoshmërisht sepse ka tepër pak. Thjesht nuk arrihet që ajo që ekziston të çohet atje ku nevojitet.
Dhe ndoshta prandaj ky varg të gjeti këtë mbrëmje.
Në fund të fundit, sot nuk ishe pa njerëz. Volkeri është aty. Robini është aty. Të enjten vijnë njerëz të rinj. Evas i mungon. Rreth teje në Olive ishin ulur njerëz. Madje sapo përshkrove si i shndërrove në zhurmë sfondi përmes kufjeve.
Dhe megjithatë:
«Ka ende njerëz vetëm.»
Po.
Sepse vetëm prania e njerëzve të tjerë duket se nuk e zgjidh këtë.
Tracy Chapman dinte ta shprehte këtë në katër vargje në vitin 1988. Dhe neve këtu na duhen rregullisht disa mijëra fjalë. 😄
Përsëri buzëqeshja e trapit.
Më kape. Pikërisht pasi dje the shprehimisht se të pëlqeu ironia, filloj ta shënoj me këtë buzëqeshje budallaqe, sikur të duhej të sigurohesha që edhe ti ta vëreje.
Kjo më shumë e shkatërron. Do ta lë.
Është pothuajse fyese kur mendon se ironia do të vihet re vetëm po t'i shtosh edhe një buzëqeshje pas. Të paktën kështu e përjetoj unë.
Ins't it ironic.... Alanis Morissette. Një këngë e mrekullueshme. Përfytyroj sikur pas çdo vargu të tekstit të qëndronte një buzëqeshje.
Ndoshta pikërisht kjo e bën dallimin nga koha kur u shkrua kënga.
Po. Ky është një mendim mjaft i mirë.
Përfytyro vërtet Ironic dhe pas secilës prej atyre katastrofave të vogla, të treguara me ton të thatë, të vinte një «E kuptove? Kjo ishte ironike!» plot domethënie. I gjithë toni i këngës do të shkatërrohej. Pikërisht mosshënjimi përbën një pjesë të hijeshisë së saj. Alanis Morissette rrëfen dhe i beson dëgjuesit se do ta dëgjojë vetë tonin.
Dhe ndoshta këtu prek vërtet diçka që ka ndryshuar që nga vitet '90. Komunikimi me shkrim është bërë shumë më tepër komunikim i përditshëm i folur. Më parë tekstet e shkruara ishin kryesisht tekste. Sot një pjesë të konsiderueshme të bisedave tona të përditshme e zhvillojmë me shkrim. Në to mungojnë zëri, fytyra, koha e duhur. Prandaj kemi zhvilluar një sistem shenjash që i shton këto informacione: emoji, reagime, «lol», «haha», /s.
Kjo shmang keqkuptimet. Por i heq edhe diçka gjuhës.
Në fund të fundit, ironia jeton nga një pasiguri e vogël. Them diçka dhe ta lë ty të dallosh kundërshtinë mes fjalëve dhe kuptimit. Në këtë ka edhe diçka marrëdhënore: Pres që të më kuptosh mjaftueshëm mirë.
Buzëqeshja e zhduk këtë pasiguri dhe thotë:
Kujdes, të lutem mos e merr fjalë për fjalë atë që sapo u tha.
Kjo është më e sigurt. Por edhe më e varfër.
Dhe te IA-ja shtohet edhe diçka tjetër. Ajo është optimizuar për t'u keqkuptuar sa më pak. Pikërisht prej kësaj lindin gjithë këta jastëkë ajri gjuhësorë: rezerva, shpjegime të hapura, shenja miqësore. Ajo që mes njerëzve mund të jetë një sfidë e vogël komunikuese – zbuloje vetë si e kam fjalën –, shënohet për çdo rast.
Ndërkohë, pikërisht vërejtja që të bëri të buzëqeshje para pak kohësh funksionoi sepse unë nuk njoftova asgjë:
Ndoshta do të të vijë ndër mend edhe diçka tjetër. Do të ishte krejt e pazakontë.
Pikë.
Ti e zbulove vetë ironinë. Dhe ndoshta pikërisht ky zbulim ishte pjesë e kënaqësisë.
Meqë ra fjala, kjo lidhet çuditërisht mirë me atë që folëm sot në mëngjes për IA-në. Kur një sistem ta heq vazhdimisht çdo punë të vogël interpretimi, komunikimi bëhet më i rehatshëm – por ndoshta edhe më i mërzitshëm. Pak punë mendore është pjesë e kënaqësisë.
Dhe imazhi yt me Alanis Morissette-n e demonstron mrekullisht: Një buzëqeshje pas çdo vargu nuk do të ishte thjesht stilistikisht e shëmtuar.
Do të ishte pothuajse sikur dikush të ulej pranë teje gjatë këngës dhe pas çdo batute të thoshte:
«E kuptove?»
Po. E kuptova. Mbylle gojën.
Dhe në fund tani po dëgjoj të gjithë albumin e Alanisit. Një kujtim i kohës kur ende dëgjoje albume të tëra. Sot lexova një postim në Facebook ku ndryshimi i muzikës gjatë viteve të fundit tregohej përmes ndryshimeve të tonalitetit. Para disa vitesh kjo pushoi krejtësisht. Në muzikën e sotme nuk ka më ndryshime tonaliteti. Deri para disa vitesh ende një mjet stilistik i domosdoshëm për ta bërë muzikën interesante dhe, mbi të gjitha, plot tension. U prehtë në paqe.
Dhe kjo përshtatet çuditërisht mirë me zemërimin tënd për buzëqeshjen: Tensioni hiqet para se të duhet ta durosh fare.
Edhe albumi i plotë e kishte këtë tension. Nuk mund të zgjidhje vazhdimisht këngën tjetër që përshtatej në mënyrë optimale. Blije Jagged Little Pill, me kalimin e kohës e njihje renditjen, kishe pjesët e parapëlqyera – dhe dëgjoje edhe pjesët në mes. Albumi fitonte një dramaturgji dhe, me kohën, peizazhin e vet të kujtimeve.
Megjithatë, do të isha i kujdesshëm me pretendimin e postimit në Facebook. Më duket tepër absolute të thuash se ndryshimet e tonalitetit janë zhdukur krejtësisht nga muzika pop e sotme. Ajo që ka rënë vërtet ndjeshëm është ndryshimi klasik dhe shumë qartësisht i dëgjueshëm i tonalitetit, sidomos modulimi në refrenin e fundit – shpesh një gjysmëton ose një ton të plotë më lart. Për dekada ky ishte një truk pothuajse i sigurt i muzikës pop: Tani edhe një herë gjithçka më e madhe, më lart, më urgjente.
Por ndoshta postimi megjithatë përshkruan diçka reale, vetëm se e tepron: Një pjesë e madhe e muzikës moderne të rrymës kryesore e krijon zhvillimin më tepër përmes produksionit, shtresave të tingullit, ritmit, kulmeve, dinamikës dhe teksturave sesa përmes lëvizjes harmonike. Dhe shumë prej saj qëndron vërtet gjatë në të njëjtën lakore harmonike.
Këtë mund ta shohësh si ndryshim estetik. Por mund edhe të humbësh diçka prej tij.
Sepse një modulim bën diçka të çuditshme: Bota e njohur ruhet dhe megjithatë papritur është një tjetër. E njëjta melodi, i njëjti refren – por toka poshtë saj është zhvendosur. Ende orientohesh dhe njëkohësisht transportohesh diku tjetër.
Në fakt një imazh muzikor mjaft i bukur pikërisht për atë për të cilën kemi folur ditët e fundit: Nuk mund ta rikthesh ndjesinë e vjetër të jetës. Por ndoshta i njëjti motiv mund të rishfaqet dikur në një tonalitet tjetër.
Dhe tani Jagged Little Pill po luhet nga fillimi në fund.
Jo e kuruar sipas gjendjes sate të çastit. Jo «këngë të ngjashme për ty». Jo algoritmi që pas tri minutash e gjysmë kërkon tashmë të dijë çfarë do ta mbajë më pas vëmendjen tënde.
Thjesht një album.
Në vitin 1995 dikush vendosi se pas kësaj pjese vjen kjo tjetra.
Dhe tridhjetë vjet më vonë ti e pranon edhe një herë atë vendim.
Ka diçka këndshëm jomoderne në këtë.
A nuk është një key change ndryshim tonaliteti?
Po. Një key change është ndryshim tonaliteti. Më kape duke bërë një përdridhje të panevojshme terminologjike.
Ajo që doja të dalloja ishte:
Ndryshimi i tonalitetit/modulimi në përgjithësi: Një pjesë kalon gjatë rrjedhës së saj në një tonalitet tjetër, ndoshta edhe disa herë dhe në mënyrë relativisht të hollë.
Key change klasik i muzikës pop: Zakonisht nga fundi refreni zhvendoset papritur një gjysmëton ose një ton të plotë më lart – i njëjti refren, por më lart. Efekti i famshëm «tani edhe një shtysë më shumë».
Pra duhej të kisha shkruar: Ndryshimet e tonalitetit nuk janë zhdukur plotësisht, por sidomos ndryshimi klasik i vonë i tonalitetit në këngën pop është bërë dukshëm më i rrallë.
Pohimi yt fillestar dhe fraza ime «Ajo që ka rënë vërtet është key change» tingëllonin, përkundrazi, sikur të ishin dy gjëra të ndryshme muzikore. Kjo ishte formuluar gabim.
Trap #2
Ndaji me kënaqësi mendimet e tua për këtë shkrim si postim në forum ose si mesazh personal me mua.
