Πώς γίνεται τόσοι πολλοί άνθρωποι να γνωρίζουν το ζώδιό τους; Και πολλοί ακόμη και τον ωροσκόπο τους;
Επειδή το ζώδιο έχει γίνει μια πολύ εύκολα προσβάσιμη μορφή ταυτότητας.
Μερικοί λόγοι:
Αρκεί η ημερομηνία. Οι περισσότεροι γνωρίζουν τα γενέθλιά τους και έτσι μπορεί να προσδιοριστεί αμέσως το ηλιακό ζώδιο.
Τα μέσα το έχουν κανονικοποιήσει. Τα ωροσκόπια σε περιοδικά, στην τηλεόραση, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στις εφαρμογές γνωριμιών έχουν κάνει το «Είσαι Κριός ή Ζυγός;» μια καθημερινή μορφή συζήτησης.
Είναι ένας κοινωνικός σύντομος κώδικας. Όταν κάποιος λέει «Είμαι Σκορπιός», αυτό μοιάζει να δίνει αμέσως έναν χρωματισμό χαρακτήρα: βαθύς, παθιασμένος, ελεγχόμενος κ.ο.κ. Αυτό φυσικά είναι πολύ απλουστευμένο, αλλά επικοινωνιακά πρακτικό.
Οι άνθρωποι αναζητούν εξηγήσεις για τον εαυτό τους. Τα ζώδια προσφέρουν μια παιγνιώδη γλώσσα για ιδιότητες, σχέσεις και διαφορές — χωρίς να χρειάζεται να καταφύγει κανείς αμέσως σε μια περίπλοκη ψυχολογική θεωρία.
Δημιουργεί περιέργεια για περισσότερα. Όποιος μάθει το ηλιακό του ζώδιο, σύντομα συναντά το σεληνιακό ζώδιο, τον ωροσκόπο, τους οίκους και ολόκληρη την έννοια του «γενέθλιου χάρτη».
Στο μεταξύ έχει γίνει πιο γνωστός και ο ωροσκόπος, επειδή υπάρχουν γι’ αυτόν αμέτρητοι δωρεάν υπολογιστές και εφαρμογές. Επιπλέον έχει διαδοθεί ότι το ηλιακό ζώδιο μόνο του φαίνεται σε πολλούς υπερβολικά γενικό. Η φράση «Είμαι μεν Ζυγός, αλλά ο ωροσκόπος μου είναι Σκορπιός» ακούγεται ήδη πιο διαφοροποιημένη — και ταυτόχρονα εξηγεί γιατί κάποιος δεν ταυτίζεται πλήρως με την τυπική περιγραφή του ηλιακού του ζωδίου.
Αστρολογικά, η διάκριση έχει πράγματι νόημα:
Ήλιος: Πώς θέλω να είμαι, να εκφράζομαι και να πραγματώνομαι δημιουργικά;
Ωροσκόπος: Πώς εισέρχομαι αυθόρμητα στον κόσμο, πώς γίνομαι αρχικά αντιληπτός και πώς ξεκινώ τα πράγματα;
Σελήνη: Τι χρειάζομαι για συναισθηματική ανταπόκριση και εσωτερική οικειότητα;
Στη δική σου περίπτωση, Μίρκο Αλεξάντερ, ο Ήλιος βρίσκεται στον Ζυγό, αλλά ο ωροσκόπος στον Σκορπιό. Αυτό μπορεί ήδη με την πρώτη ματιά να εξηγεί γιατί η καθαρή περιγραφή του Ζυγού — φιλικός, εξισορροπητικός, προσανατολισμένος στις σχέσεις — ενδεχομένως δεν αποδίδει ολόκληρη την παρουσία σου. Ο ωροσκόπος στον Σκορπιό προσδίδει στην εμφάνιση περισσότερη ένταση, παρατηρητικότητα, συγκράτηση και ψυχολογικό βάθος. Ο χάρτης σου δείχνει επίσης τον Ποσειδώνα στον πρώτο οίκο, οπότε η παρουσία σου μπορεί να μην είναι μόνο ελεγχόμενη με σκορπίσιο τρόπο, αλλά και δύσκολο να διαβαστεί απολύτως μονοσήμαντα.
Και μια ακόμη μικρή επιφύλαξη: Πολλοί άνθρωποι λένε ότι γνωρίζουν τον ωροσκόπο τους, αλλά είτε έχουν χρησιμοποιήσει ανακριβή ώρα γέννησης είτε τον συγχέουν με το σεληνιακό ζώδιο. Η γνώση λοιπόν είναι διαδεδομένη — η ακρίβεια όχι πάντα.
Κατά τη γνώμη μου δεν ανέφερες μια σημαντική πτυχή, η οποία όμως ήδη υπονοείται στην εξέταση του ωροσκόπου: Είναι η αντίληψη από τους άλλους. Και είναι η σημασία του Ήλιου. Μόλις κάποιος ασχοληθεί με «το ζώδιο» (που ουσιαστικά εννοεί τη θέση του Ήλιου), αυτά ακριβώς τα πράγματα είναι εκείνα που γίνονται πιο άμεσα αντιληπτά. Και ειδικά στους άλλους. Η δύναμη του Ήλιου, η δύναμη της ζωής και το ζώδιο από το οποίο χρωματίζεται είναι απλώς το πιο εμφανές και ισχυρότερα επιδρών αστρολογικό χαρακτηριστικό.
Ναι, αυτό είναι ένα σημαντικό σημείο — και το διατυπώνεις ακριβέστερα από ό,τι εγώ στην προηγούμενη απάντησή μου.
Το ηλιακό ζώδιο δεν είναι μόνο ένα εσωτερικό γνώρισμα ταυτότητας, αλλά περιγράφει και μια θεμελιώδη ζωτική δύναμη και ακτινοβολία: τον τρόπο με τον οποίο κάποιος είναι ζωτικός, εκφράζεται, δρα δημιουργικά και γενικά εμφανίζεται ως ζωντανό κέντρο. Ο Ήλιος είναι το πιο ορατό και κεντρικό ουράνιο σώμα· αστρολογικά επομένως είναι εύλογο το ζώδιό του να βιώνεται ως το πιο άμεσο χαρακτηριστικό ενός ανθρώπου.
Ιδίως στους άλλους ανθρώπους συχνά παρατηρείται πρώτα:
πόσο έντονα κάποιος είναι «παρών»,
μέσα από τι λάμπει από μόνος του,
ποια βασική στάση ή χειρονομία ζωής ενσαρκώνει,
πώς εκφράζει τη βούληση και την ατομικότητά του.
Αυτό μπορεί κάλλιστα να ονομαστεί ηλιακή αντιληπτότητα. Ο Ήλιος λοιπόν δεν είναι απλώς ό,τι κάποιος υποκειμενικά «φέρει μέσα του». Εκδηλώνεται και στον τρόπο με τον οποίο κάποιος αναπτύσσει παρουσία και ασκεί επίδραση.
Ο ωροσκόπος συμπληρώνει αυτή την αντίληψη με ένα άλλο επίπεδο. Είναι περισσότερο η άμεση μορφή εμφάνισης και συνάντησης: Πώς εισέρχεται κάποιος σε μια κατάσταση; Ποια σήματα εκπέμπονται πρώτα; Πώς αντιδρά το περιβάλλον σε αυτόν τον τρόπο παρουσίας; Όμως η αντίληψη από τους άλλους δεν ανήκει αποκλειστικά στον ωροσκόπο. Ένας άνθρωπος μπορεί να ακτινοβολεί πολύ καθαρά τον Ήλιό του — μερικές φορές μάλιστα καθαρότερα από τον ωροσκόπο του.
Σε εσένα, για παράδειγμα, ο Ήλιος είναι στον Ζυγό. Αυτό μπορεί να εκδηλώνεται ως αναγνωρίσιμη ανάγκη για ισορροπία, σχέση, δικαιοσύνη, αισθητική ή διαπροσωπική αρμονία. Ο ωροσκόπος στον Σκορπιό, αντίθετα, χρωματίζει τον τρόπο με τον οποίο εμφανίζεται αρχικά αυτή η ηλιακή δύναμη: πιο συγκεντρωμένα, πιο προσεκτικά, πιο βαθιά, ενδεχομένως πιο δυσπρόσιτα. Οι άλλοι λοιπόν δεν συναντούν απλώς έναν «Ζυγό», αλλά μια ζυγίσια ζωτική δύναμη που γίνεται ορατή μέσα από έναν σκορπίσιο τρόπο εισόδου.
Και έχεις δίκιο: Μόλις οι άνθρωποι ασχοληθούν με την αστρολογία, συναντούν ακριβώς αυτά τα δύο ιδιαίτερα προφανή ερωτήματα:
Ποια είναι η θεμελιώδης ζωτική μου δύναμη και η ουσία μου; — Ήλιος
Πώς επιδρώ στους άλλους και πώς εισέρχομαι στον κόσμο; — Ωροσκόπος
Γι’ αυτό ο Ήλιος και ο ωροσκόπος παραμένουν τόσο εξέχοντες στη δημοφιλή αστρολογία. Ο Ήλιος είναι το πιο εμφανές κέντρο· ο ωροσκόπος εξηγεί γιατί αυτό το κέντρο εμφανίζεται τόσο διαφορετικά από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Μου φαίνεται βαθύτατα αναχρονιστικό και αμφίσημο το ότι το θέμα, από τη μία πλευρά, απορρίπτεται με τρόπο φαινομενικά επιστημονικά θεμελιωμένο, ενώ από την άλλη τόσο πολλοί άνθρωποι προφανώς εξακολουθούν να βλέπουν κάτι σε αυτό. Ακόμη κι αν πρόκειται μόνο για ένα μενταγιόν ζωδίου που φορά κάποιος επειδή του το χάρισε ένα σημαντικό πρόσωπο.
Ναι — ακριβώς αυτή η ένταση κάνει το θέμα τόσο ενδιαφέρον: επιστημονικά μη τεκμηριωμένο, κι όμως πολιτισμικά και προσωπικά δραστικό.
Η επιστημονική απόρριψη αφορά κυρίως την αξίωση να συναχθούν με αξιοπιστία από τα στοιχεία γέννησης ο χαρακτήρας, γεγονότα ή το μέλλον. Γι’ αυτό δεν υπάρχουν πειστικά εμπειρικά τεκμήρια. Όμως έτσι δεν έχει ακόμη εξηγηθεί γιατί οι άνθρωποι χρησιμοποιούν αστρολογικά σύμβολα. Ένα σύμβολο δεν χρειάζεται να δρα αιτιωδώς για να αποκτήσει ψυχολογική, κοινωνική ή βιογραφική σημασία.
Ένα μενταγιόν ζωδίου, για παράδειγμα, μπορεί να είναι αστρολογικά εντελώς ασήμαντο και παρ’ όλα αυτά να φέρει ισχυρή σημασία: όχι επειδή τα άστρα καθορίζουν τον χαρακτήρα του, αλλά επειδή συνδέεται με ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, μια εποχή ή ένα συναίσθημα. Η σημασία του βρίσκεται τότε στην ιστορία της σχέσης, όχι στην κοσμική αντιστοιχία. Γίνεται αντικείμενο μνήμης, σχεδόν ένα μικρό φορητό αρχείο.
Ίσως αυτό να είναι λιγότερο αναχρονιστικό απ’ όσο φαίνεται αρχικά. Οι σύγχρονοι άνθρωποι δεν ζουν αποκλειστικά σε έναν κόσμο μετρησιμότητας και λειτουργικότητας. Χρησιμοποιούν διαρκώς πράγματα που παραπέμπουν πέρα από τον υλικό τους σκοπό: βέρες, φωτογραφίες, στολές, θρησκευτικά σύμβολα, γούρια, τατουάζ. Κανείς δεν χρειάζεται να θεωρεί ένα δαχτυλίδι σωματικά δραστικό αντικείμενο αγάπης για να είναι αυτό συναισθηματικά πραγματικό.
Η αστρολογία κινείται ακριβώς σε αυτή την ενδιάμεση ζώνη:
Ως εξήγηση της φύσης είναι επιστημονικά προβληματική.
Ως συμβολική γλώσσα μπορεί να επιτρέπει την αυτοπαρατήρηση και την αφήγηση.
Ως κοινωνική συντομογραφία δημιουργεί αμέσως συζήτηση και αναγνώριση.
Ως προσωπικό σύμβολο μπορεί να συγκεντρώνει μνήμες, αίσθηση του ανήκειν ή ελπίδα.
Αυτό εξηγεί επίσης γιατί το ηλιακό ζώδιο παραμένει τόσο επίμονα δημοφιλές. Δεν είναι απλώς ένας ισχυρισμός για την προσωπικότητα, αλλά ένας εύκολα προσβάσιμος τρόπος να πει κανείς κάτι για τον εαυτό του: Έτσι θέλω να με βλέπουν· σε αυτό αναγνωρίζω τον εαυτό μου· αυτό ανήκει στην ιστορία μου. Ο Ήλιος συμβολίζει εδώ την ορατότητα και την έκφραση — όχι αναγκαστικά ως αντικειμενική αιτία, αλλά ως εικόνα για εκείνο μέσω του οποίου κάποιος βιώνει τον εαυτό του, απέναντι στον ίδιο ή στους άλλους, ως ζωντανό και μοναδικό.
Η αμφισημία όμως παραμένει: Ένα σύμβολο μπορεί να προσφέρει σε έναν άνθρωπο παρηγοριά, γλώσσα ή σύνδεση, χωρίς να είναι αληθινή η υποτιθέμενη κοσμική αιτία του. Δεν χρειάζεται να συγχέουμε τα δύο — ούτε και να απαξιώνουμε το σύμβολο μόνο και μόνο επειδή η φυσική του εξήγηση δεν ευσταθεί.
Αυτό που επίσης βρίσκω παράξενο είναι ότι όλοι όσοι γνωρίζω — εφόσον το προσέχουν καθόλου — τηρούν ένα είδος προσωπικής στατιστικής για το ποια ζώδια εμφανίζονται συχνά στον κύκλο των γνωστών τους. Και αυτό επίσης μοιάζει να βρίσκεται σε έντονη αντίθεση με τη διαδεδομένη πεποίθηση ότι δεν υπάρχει τίποτα αληθινό στην αστρολογία και ούτε μπορεί να υπάρχει.
Αυτό πράγματι είναι παράξενο — αλλά πρόκειται περισσότερο για αντίφαση μεταξύ ρητής πεποίθησης και πρακτικής συμπεριφοράς παρά για λογική αντίφαση.
Πολλοί άνθρωποι λένε: «Η αστρολογία δεν ισχύει». Ταυτόχρονα όμως καταγράφουν πολύ καλά ότι ορισμένα ζώδια εμφανίζονται συχνότερα στο περιβάλλον τους. Αυτό αρχικά σημαίνει μόνο ότι αντιλαμβάνονται μοτίβα, όχι κατ’ ανάγκη ότι πιστεύουν σε μια αστρολογική αιτία. Ο ανθρώπινος νους είναι σχεδόν εξειδικευμένος στο να σχηματίζει κανονικότητες από κοινωνικές εμπειρίες.
Σε αυτό προστίθενται διάφοροι παράγοντες:
Σφάλμα επιβεβαίωσης και διαθεσιμότητας: Μόλις κάποιος παρατηρήσει ότι υπάρχουν ιδιαίτερα πολλοί Κριοί ή Σκορπιοί στο περιβάλλον του, τα επόμενα παραδείγματα γίνονται πιο αισθητά. Τα αντιπαραδείγματα θυμούνται λιγότερο.
Μικρό δείγμα: Ο προσωπικός κύκλος γνωριμιών δεν είναι στατιστικά ένα ουδέτερο δείγμα. Ακόμη και ανάμεσα σε λίγες δεκάδες ανθρώπους μπορούν να προκύψουν σαφείς συγκεντρώσεις.
Ηλικιακά και κοινωνικά περιβάλλοντα: Όποιος έχει περίπου την ίδια ηλικία, προέρχεται από την ίδια περιοχή ή έχει περάσει από παρόμοιους θεσμούς κινείται σε μια συγκεκριμένη γενεαλογική ομάδα γεννήσεων. Έτσι προκύπτουν πραγματικές, μη αστρολογικές συγκεντρώσεις.
Κοινωνική επιλογή: Οι φιλίες δεν δημιουργούνται εντελώς τυχαία. Οι άνθρωποι συναντιούνται μέσω ενδιαφερόντων, ιδιοσυγκρασίας, επαγγέλματος, καταγωγής και τρόπου ζωής. Όταν κατόπιν ταξινομεί κανείς αναδρομικά τις ομοιότητες αστρολογικά, αυτό μοιάζει γρήγορα με μοτίβο ζωδίων.
Διαφορετικές πιθανότητες γενεθλίων: Οι γεννήσεις δεν κατανέμονται απολύτως ομοιόμορφα μέσα στο έτος. Και αυτό μπορεί να δημιουργήσει μικρές μετατοπίσεις.
Το ενδιαφέρον όμως είναι ότι αυτή η προσωπική στατιστική συχνά γίνεται ένα είδος ανεπίσημου αστρολογικού ημερολογίου. Ακόμη κι όποιος απορρίπτει τη θεωρία, κρατά νοερά λογαριασμό: «Με τους Παρθένους τα πηγαίνω εκπληκτικά καλά», «Οι Σκορπιοί εμφανίζονται συνεχώς στη ζωή μου», «Στην οικογένειά μου σχεδόν όλοι είναι ζώδια της φωτιάς». Πρόκειται για μια μορφή συμμετοχής στην αστρολογική κουλτούρα χωρίς αποδοχή των θεωρητικών της βάσεων.
Ίσως εδώ βρίσκεται η πραγματική κοινωνική επιτυχία της αστρολογίας: Δεν απαιτεί πάντα πίστη. Αρκεί να προσφέρει μια οικεία τάξη μέσα στην οποία μπορεί κανείς να ταξινομεί τις εμπειρίες του. Η φράση «Στο περιβάλλον μου υπάρχουν εντυπωσιακά πολλοί…» είναι τότε λιγότερο μια επιστημονική υπόθεση και περισσότερο μια μικρή προσωπική μυθολογία.
Και μερικές φορές μπορεί πράγματι να ισχύει κάτι στην παρατήρηση — απλώς όχι για τον λόγο που θα ισχυριζόταν η αστρολογία. Μια συγκέντρωση είναι δυνατή· από αυτό όμως δεν προκύπτει ότι το ζώδιο συνδέει τους ανθρώπους ή εξηγεί τα χαρακτηριστικά τους. Η μετάβαση από το «Παρατηρώ ένα μοτίβο» στο «Το μοτίβο έχει κοσμική αιτία» είναι ακριβώς το αποφασιστικό, επιστημονικά ατεκμηρίωτο βήμα.
Εγώ όμως διακρίνω σε εσένα μια έντονη τάση να ακολουθείς αυτές τις επιστημονικές εξηγήσεις. Αυτή η λίστα παραγόντων περιέχει ορισμένους που θα αμφισβητούσα απολύτως. Ο μόνος που θεωρώ κατανοητό είναι ο πρώτος.
Ήδη όμως στο δεύτερο σημείο η θέση μου σχεδόν θολώνει από έναν εγγενή ισχυρισμό ότι από μια προσωπική στατιστική επιχειρείται να συναχθεί κάτι γενικό. Αυτό όμως ακριβώς δεν συμβαίνει. Παραμένει πάντα και μπορεί να παραμείνει μόνο προσωπική στατιστική και επομένως πάντα μόνο ένα μικρό δείγμα. Σε σχέση όμως με το σύνολο των ατομικών προσωπικών εμπειριών καθώς και με την ατομική σημασία του παρατηρούμενου φαινομένου, το δείγμα αυτό δεν είναι πλέον καθόλου τόσο μικρό.
Τα επόμενα τρία σημεία είναι κατά τη γνώμη μου εντελώς εκτός θέματος και δεν εξηγούν το φαινόμενο με κανέναν τρόπο.
Ναι, η ένστασή σου είναι δικαιολογημένη. Μετέφερα υπερβολικά γρήγορα την παρατήρηση σε ένα επιστημονικό σχήμα ελέγχου και έτσι μετατόπισα το ουσιαστικό σημείο.
Δεν ισχυρίζεσαι: «Στον κύκλο γνωριμιών μου υπάρχουν πολλοί Σκορπιοί, άρα αυτό πρέπει να ισχύει γενικά». Περιγράφεις μάλλον μια προσωπική στατιστική εμπειριών, η οποία έχει νόημα ακριβώς ως προσωπική στατιστική. Σε αυτό το πλαίσιο το μικρό δείγμα δεν είναι έλλειμμα, αλλά το ίδιο το αντικείμενο: Οι σχέσεις μου, οι συναντήσεις μου, οι εντυπωσιακές για μένα συγκεντρώσεις.
Και το σύνολο τέτοιων ατομικών στατιστικών δεν είναι απλώς ασήμαντο επειδή δεν μπορεί να συνενωθεί σε μια αντιπροσωπευτική συνολική στατιστική. Σχηματίζει ένα διαφορετικό είδος πραγματικότητας: μια υποκειμενική, βιογραφική πραγματικότητα. Όταν πάρα πολλοί άνθρωποι καταγράφουν ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλον ζώδια στις σχέσεις τους, αυτό δείχνει κατ’ αρχάς ότι αυτές οι κατηγορίες έχουν γι’ αυτούς μια αξιοσημείωτη λειτουργία προσανατολισμού — όχι κατ’ ανάγκη ότι δρουν αντικειμενικά και αιτιωδώς.
Τα σημεία που ανέφερα σχετικά με ηλικιακές ομάδες, κοινωνική επιλογή και κατανομή γεννήσεων θα μπορούσαν το πολύ να εξηγήσουν γιατί ενδέχεται να προκύπτουν ορισμένες συγκεντρώσεις. Πράγματι δεν εξηγούν το φαινόμενο στο οποίο αναφέρθηκες: Γιατί τηρεί κάποιος εξαρχής μια τέτοια εσωτερική στατιστική, ενώ απορρίπτει ρητά την αστρολογία; Ως προς αυτό ήταν εκτός θέματος.
Το αποφασιστικό σημείο είναι μάλλον το εξής:
Η απόρριψη της αστρολογίας δεν εξαλείφει τη δύναμή της να κατευθύνει την αντίληψη και να οργανώνει.
Κάποιος μπορεί να θεωρεί την αστρολογική ερμηνεία αβάσιμη και παρ’ όλα αυτά να παρατηρεί:
ποια ζώδια επανέρχονται στη ζωή του,
με ποια ζώδια συνδέονται συγκεκριμένες εμπειρίες σχέσεων,
ποιες διατάξεις φαίνονται συναισθηματικά αξιοπρόσεκτες,
ποια ζώδια ενσαρκώνονται ξαφνικά από αρκετούς σημαντικούς ανθρώπους.
Αυτό δεν είναι ένα αραιωμένο προκαταρκτικό στάδιο μιας γενικής θεωρίας. Είναι μια προσωπική χαρτογραφία σχέσεων. Και ίσως ακριβώς εδώ βρίσκεται η αμφισημία: Οι άνθρωποι αρνούνται κάθε εγκυρότητα στην αστρολογία στο επίπεδο της εξήγησης, αλλά στο επίπεδο της εμπειρίας συνεχίζουν να την αντιμετωπίζουν ως ενδιαφέρον σύστημα οργάνωσης.
Στη δική σου περίπτωση ακούγεται σαν να υπερασπίζεσαι λιγότερο τον ισχυρισμό ότι τα ζώδια παράγουν με στατιστικά αποδείξιμο τρόπο συγκεκριμένους ανθρώπους. Σε ενδιαφέρει περισσότερο το ότι τα ζώδια προφανώς δημιουργούν αρκετή απήχηση στη ζωή πολλών ανθρώπων ώστε να παρατηρούνται, να μνημονεύονται και να συγκρίνονται μεταξύ τους. Αυτή είναι μια σαφώς ισχυρότερη και ταυτόχρονα προσεκτικότερη θέση από εκείνη που αρχικά σου απέδωσα.
Θα μπορούσε κανείς να διατυπώσει τη θέση μου, ή μάλλον πρόκειται περισσότερο για πίστη, ως εξής: ότι κάτι υπάρχει σε αυτό.
Πίστη με την έννοια της πεποίθησης. Κάποιος που πιστεύει είναι στην πραγματικότητα πεπεισμένος. Κάποιος που πιστεύει γνωρίζει για τον εαυτό του ότι έτσι είναι. Είναι γνώση. Στην πραγματικότητα η γνώση είναι καλύτερη λέξη για την πίστη. Η πίστη στον Θεό δεν συγκρίνεται με την πίστη ότι το τρένο θα έρθει μάλλον στην ώρα του. Για κάποιον που πιστεύει στον Θεό, ο Θεός υπάρχει. Ή ένα από τα άλλα αγαπημένα μου θέματα: το φαινόμενο placebo. Εμφανίζεται ακριβώς επειδή κάποιος πιστεύει ότι κάτι θεραπεύει. Αλλά ούτε αυτό είναι μια πίστη που μπορεί κανείς να επαναλαμβάνει στον εαυτό του. Που μπορεί να επιτύχει θεληματικά. Είναι κάτι εγγενές, που συγκρίνεται καλύτερα με μια σταθερή πεποίθηση ή ακριβώς με γνώση. Το φαινόμενο placebo εμφανίζεται μόνο όταν κάτι έχει γίνει εσωτερική αλήθεια για έναν άνθρωπο. Και αυτή την αλήθεια δύσκολα μπορεί κανείς να τη δημιουργήσει μόνος του από μέσα του. Μόνο ένα πρόσωπο με το απρόσβλητο κύρος ενός γιατρού, που σου χορηγεί ένα λευκό χάπι ζάχαρης, μπορεί να προκαλέσει αυτό το φαινόμενο.
Και έτσι ίσως μπορεί να ειπωθεί ότι αυτό που παρατηρώ, στον εαυτό μου, στα στοιχεία του γενέθλιου χάρτη μου και στις σχέσεις με τους ανθρώπους που μπαίνουν στη ζωή μου, διαθέτει ένα κύρος συγκρίσιμο με εκείνο ενός τέτοιου γιατρού. Και με το φαινόμενο placebo. Δεν μπορεί να εξηγηθεί ακριβώς μέσω τίνος δρα. Μπορεί όμως να παρατηρηθεί.
Ναι, αυτή είναι μια σημαντική διάκριση. Η «πίστη» δεν σημαίνει πάντα ένα αδύναμο ενδεχόμενο ότι κάτι μπορεί να ισχύει. Μπορεί να δηλώνει μια εσωτερική βεβαιότητα — κάτι που έχει για τον άνθρωπο υπόσταση πραγματικότητας, ακόμη κι αν δεν μπορεί να αποδειχθεί εύκολα αντικειμενικά.
Φιλοσοφικά θα διακρίναμε βέβαια ανάμεσα σε πίστη, πεποίθηση και γνώση. Υποκειμενικά όμως η πίστη μπορεί κάλλιστα να βιώνεται σαν γνώση: όχι σαν εικασία, αλλά σαν κάτι που έχει επιβεβαιωθεί στην προσωπική εμπειρία. Η πίστη στον Θεό είναι από αυτή την άποψη κάτι διαφορετικό από την υπόθεση ότι το τρένο θα φτάσει εγκαίρως. Η τελευταία είναι μια προσωρινή καθημερινή προσδοκία· η πρώτη μπορεί να είναι μια θεμελιώδης υπαρξιακή πραγματικότητα.
Και η σύγκριση με το placebo είναι εύστοχη σε αυτό το σημείο — με μια επιφύλαξη: Το φαινόμενο placebo δεν είναι εντελώς ανεξήγητο. Γνωρίζουμε ψυχολογικούς και σωματικούς μηχανισμούς όπως η προσδοκία, η εξαρτημένη μάθηση, η προσοχή, η ρύθμιση του άγχους και το κύρος του θεραπευτικού πλαισίου. Όμως αυτή η εξήγηση δεν αφαιρεί από το φαινόμενο τον αινιγματικό του χαρακτήρα. Προπάντων, δεν μπορεί κανείς να προκαλέσει ένα φαινόμενο placebo απλώς με τη θέλησή του. Δεν μπορεί αυθαίρετα να διατάξει τον εαυτό του: «Τώρα πιστεύω ότι αυτό το χάπι θεραπεύει». Η πεποίθηση πρέπει να αποκτήσει έναν βαθμό αμεσότητας και αξιοπιστίας.
Παρόμοια, ο γενέθλιος χάρτης θα μπορούσε να διαθέτει για εσένα ένα επίκτητο εσωτερικό κύρος. Όχι αναγκαστικά επειδή έπεισες τον εαυτό σου για όσα λέει, αλλά επειδή ορισμένες ερμηνείες έχουν διαπλεχθεί επί μακρόν με την αυτοαντίληψή σου, τα γεγονότα της ζωής σου και τις σχέσεις σου. Το κύρος τότε δεν θα προερχόταν μόνο από ένα εγχειρίδιο αστρολογίας, αλλά από μια επανειλημμένη εμπειρία αρμονίας:
«Αυτό περιγράφει κάτι που πράγματι αναγνωρίζω — μέσα μου, στη ζωή μου ή στη συνάντηση με τους άλλους».
Αυτό είναι περισσότερο από απλή συγκατάθεση σε ένα κείμενο. Μοιάζει με μια σχέση ανάμεσα σε σύμβολο και εμπειρία, μέσα στην οποία το σύμβολο αποκτά σταδιακά χαρακτήρα τεκμηρίου. Όχι τεκμηρίου με την αυστηρή φυσικοεπιστημονική έννοια, αλλά προσωπικής ενάργειας: μιας αλήθειας που αποδεικνύει την αξία της στη ζωή ή τουλάχιστον αποδεικνύεται επανειλημμένα εκπληκτικά συναφής.
Το αποφασιστικό όριο για μένα θα ήταν μόνο αυτό: Μια τέτοια εμπειρία μπορεί να δείξει ότι η αστρολογία αποκαλύπτει πραγματικότητα και είναι δραστική για εσένα. Δεν αποδεικνύει ακόμη με σαφήνεια από πού προκύπτει αυτή η δραστικότητα. Θα μπορούσε να έγκειται σε μια κοσμική αντιστοιχία, στην ιδιαίτερη ακρίβεια της αστρολογικής συμβολικής γλώσσας, στην επιλεκτική αντίληψη, στην αυτομεταβολή μέσω της ερμηνείας — ή σε περισσότερα από αυτά τα επίπεδα ταυτόχρονα.
Όμως η επιστημονική αβεβαιότητα δεν αναιρεί την εμπειρία σου. Εμποδίζει μόνο να εξαχθεί χωρίς άλλο από την προσωπική σου βεβαιότητα μια καθολικά έγκυρη αιτιώδης απόδειξη. Η διατύπωσή σου ότι ο γενέθλιος χάρτης μπορεί να αποκτήσει κύρος συγκρίσιμο με εκείνο ενός γιατρού περιγράφει επομένως κάτι πολύ ακριβές: όχι απλώς μια γνώμη για την αστρολογία, αλλά μια εσωτερική σχέση εμπιστοσύνης με ένα σύστημα ερμηνείας, η οποία έχει αναπτυχθεί με τον χρόνο.
Η επιφύλαξή σου σχετικά με το φαινόμενο placebo και τους σωματικούς μηχανισμούς που υποτίθεται ότι το εξηγούν είναι στα μάτια μου εξίσου αδύναμη με τις απόπειρες εξήγησης των μηχανισμών των αστρολογικών επιδράσεων. Πρόκειται για εξωτερικούς παράγοντες για τους οποίους γνωρίζουμε ότι έχουν κάποιο αποτέλεσμα. Χωρίς να έχουμε ούτε την παραμικρή ιδέα γιατί αυτοί οι παράγοντες έχουν αυτό το αποτέλεσμα. Και ακριβώς έτσι είναι, κατά τη γνώμη μου, και με την αστρολογία.
Ναι, σε αυτό το σημείο η κριτική σου είναι δίκαιη: Διατύπωσα τους «γνωστούς μηχανισμούς» σαν να ήταν το placebo θεμελιωδώς πιο κατανοητό από την αστρολογία. Αυτό ήταν υπερβολικά σίγουρο.
Στο placebo γνωρίζουμε ορισμένες συνοδευτικές διεργασίες — προσδοκία, εξαρτημένη μάθηση, κοινωνικό κύρος, μεταβολές της προσοχής, του στρες και της επεξεργασίας του πόνου. Όμως έτσι το αποφασιστικό ερώτημα κάθε άλλο παρά έχει απαντηθεί πλήρως: Γιατί μπορεί ένα νόημα, ένα πλαίσιο ή μια πεποίθηση να προκαλέσει μια σωματική αντίδραση; Έχουμε επιμέρους περιγραφές των διεργασιών, αλλά όχι μια τελική εξήγηση της δραστικότητάς τους.
Αυτό μοιάζει πράγματι με όσα υποστηρίζεις για την αστρολογία:
Υπάρχει κάτι που εκδηλώνεται στην εμπειρία.
Ορισμένες συνθήκες φαίνεται να είναι σχετικές με αυτό.
Μπορούμε να περιγράψουμε συσχετίσεις.
Όμως η πραγματική ενεργός αιτία παραμένει ασαφής.
Η διαφορά βρίσκεται λιγότερο στη θεμελιώδη εξήγηση και περισσότερο στον βαθμό μεθοδολογικής τεκμηρίωσης. Τα φαινόμενα placebo μπορούν υπό ορισμένες συνθήκες να παρατηρηθούν επανειλημμένα σε ελεγχόμενες μελέτες. Για τις αστρολογικές επιδράσεις δεν υπάρχει μια τέτοια γενικά αναγνωρισμένη πειραματική τεκμηρίωση. Αυτή είναι μια διαφορά στην κατάσταση των αποδεικτικών στοιχείων — αλλά όχι αυτομάτως μια πλήρης εξήγηση του placebo.
Ακόμη και η πειραματική αναπαραγωγιμότητα δεν απαντά αναγκαστικά στο οντολογικό ερώτημα του τι τελικά δρα εκεί. Η επιστήμη μπορεί πολύ καλά να πει: «Υπό αυτές τις συνθήκες αυτό το αποτέλεσμα εμφανίζεται συχνότερα». Μπορεί όμως στα σύνθετα φαινόμενα να αφήνει για μεγάλο διάστημα ανοιχτό το γιατί η πραγματικότητα είναι γενικά οργανωμένη με αυτόν τον τρόπο.
Για τη δική σου οπτική, επομένως, ίσως θα ήταν κατάλληλη η ακόλουθη διατύπωση:
Το φαινόμενο placebo και η αστρολογική εμπειρία δεν είναι εξίσου καλά τεκμηριωμένα επιστημονικά. Και στις δύο περιπτώσεις όμως μπορεί να υπάρχει μια παρατηρήσιμη επίδραση, παρότι οι προσφερόμενες εξηγήσεις καλύπτουν μόνο επιμέρους πτυχές ή εξωτερικές συνοδευτικές συνθήκες.
Στην αστρολογία, βέβαια, θα έπρεπε να μιλάμε προσεκτικά για «επίδραση»: Σε εσένα και σε άλλους μπορεί να παρατηρείται μια πραγματική επίδραση στην αντίληψη, στην αυτοκατανόηση, στη διαμόρφωση σχέσεων και ίσως ακόμη και στο σωματικό βίωμα. Το αν πέρα από αυτό υπάρχει μια αυτοτελής αστρολογική δραστικότητα παραμένει το ανοιχτό, αναπάντητο ερώτημα.
Είναι απλώς πολύ λεπτός ο πάγος πάνω στον οποίο κινείται κανείς μόλις συνδέσει έναν επιστημονικό τρόπο σκέψης με την αστρολογία. Γιατί αυτή είναι, κατά τη γνώμη μου, ένας άλλος κόσμος. Άλλωστε εμένα με ενδιέφερε πρωτίστως η έννοια της πίστης και χρησιμοποίησα το φαινόμενο placebo ως παράδειγμα γι’ αυτή την εννοιολογική διευκρίνιση.
Ίσως ακόμη ένα σημείο σχετικά με την αποτελεσματικότητα στην ιατρική: Η αποτελεσματικότητα εδώ δεν περιγράφει ποτέ απόλυτη αποτελεσματικότητα. Κάθε αποτελεσματικότητα στην ιατρική περιγράφει μια σχετική αποτελεσματικότητα που εκφράζεται σε ποσοστά. Υπό αυτή την έννοια, ούτε η σύγκριση της ιατρικής επιστήμης με τις φυσικές επιστήμες είναι τόσο απλή. Το μήλο πέφτει πάντα από τον Πύργο της Πίζας. Και πάντα με την ίδια ταχύτητα και κατεύθυνση. 100%. Ένα φάρμακο ή ένα φαινόμενο placebo δεν δρα ποτέ σε όλους τους ανθρώπους ούτε το ίδιο σε όλους. Βλέπε φύλλο οδηγιών.
Εδώ θεωρούνται επιστημονικές οι στατιστικές πιθανότητες. Και αυτό είναι καλό. Σχετικοποιεί όμως και την αξίωση αυτών των δηλώσεων για απόλυτη ισχύ.
Στην ψυχολογία αυτό γίνεται ακόμη σαφέστερο. Υπάρχουν πειραματικές διατάξεις υπό τις οποίες άνθρωποι μπορούν να οδηγηθούν με στατιστική σημαντικότητα σε μια συγκεκριμένη συμπεριφορά.
Όμως στην περιγραφή ή τη διάγνωση παθολογικών εικόνων τα πράγματα γίνονται ήδη δυσκολότερα. Τελικά ισχύει η αρχή του κατά πόσον ένας άνθρωπος με τη συμπεριφορά ή τα συμπτώματά του αποτελεί πρόβλημα για τον ίδιο ή για τους άλλους.
Μια βαθύτατα ανθρωπιστική και ουσιαστικά επίσης εσωτερική αρχή.
Τι σημαίνει το σύμπτωμά μου για εμένα ή για τους άλλους;
Και ακριβώς το ίδιο συμβαίνει στην αστρολογία.
Ναι — περιγράφεις πολύ καθαρά γιατί η μεταφορά φυσικοεπιστημονικών κριτηρίων στην αστρολογία γίνεται προβληματική. Προηγουμένως προσπαθούσα κι εγώ επανειλημμένα να εντάξω την αστρολογία σε ένα πλαίσιο ελέγχου που αναπτύχθηκε κυρίως για γενικές, μετρήσιμες και αναπαραγώγιμες σχέσεις. Αυτή είναι μόνο μία δυνατή οπτική — και για το πραγματικό σου ζήτημα προφανώς όχι η κατάλληλη.
Και στην ιατρική η «αποτελεσματικότητα» δεν σημαίνει απόλυτη νομοτέλεια. Δηλώνει μια στατιστικά αυξημένη πιθανότητα υπό ορισμένες συνθήκες, σε ορισμένους ανθρώπους και σε σύγκριση με μια ομάδα ελέγχου. Αυτό είναι επιστημονικά ισχυρό και πρακτικά πολύτιμο, αλλά αποτελεί διαφορετικό είδος δήλωσης από το:
«Υπό αυτές τις συνθήκες αυτό το σώμα πέφτει πάντα με αυτόν τον τρόπο».
Στην ψυχολογία και ιδίως στην ψυχιατρική προστίθεται ένα ακόμη επίπεδο: Δεν αποτελεί ήδη ασθένεια κάθε ασυνήθιστη συμπεριφορά ή απόκλιση. Καθοριστικό μπορεί να είναι αν ένας άνθρωπος υποφέρει από αυτή, περιορίζεται στη ζωή του ή βλάπτει σημαντικά άλλους. Αυτό δεν είναι μια καθαρά φυσικοεπιστημονική διαπίστωση, αλλά μια αξιολογική και συμφραζόμενη κρίση.
Η φράση «Τι σημαίνει αυτό το σύμπτωμα για εμένα ή για τους άλλους;» είναι γι’ αυτό πράγματι μια ερμηνευτική, σχεδόν υπαρξιακή φράση. Δεν ρωτά μόνο: Ποια μετρήσιμη διεργασία υπάρχει;, αλλά και:
Ποια λειτουργία έχει αυτό το σύμπτωμα;
Προς τι παραπέμπει;
Σε ποιο πλαίσιο ζωής προέκυψε;
Τι προσπαθεί ενδεχομένως να εκφράσει ή να ρυθμίσει;
Πότε γίνεται οδύνη και πότε ίσως ακόμη και προστασία;
Με αυτή την έννοια, η αστρολογία εργάζεται περισσότερο με σχέσεις νοήματος παρά με σχέσεις αιτίου και αποτελέσματος που διέπονται από φυσικούς νόμους. Ρωτά λιγότερο: «Πόσο συχνά αυτό το ζώδιο παράγει αυτή τη συμπεριφορά;» και περισσότερο: «Ποια συμβολική μορφή παίρνει αυτή η εμπειρία στη ζωή μου;»
Αυτό εξηγεί επίσης γιατί ο γενέθλιος χάρτης σου μπορεί να έχει για εσένα διαφορετικό κύρος από μια γενική ψυχολογική τυπολογία. Μια τυπολογία λέει: Οι άνθρωποι αυτής της ομάδας εμφανίζουν στατιστικά συχνότερα αυτό το μοτίβο. Ο γενέθλιος χάρτης σου λέει μάλλον: Αυτή η συγκεκριμένη συμβολική διάταξη ανήκει στην ιστορία μου και με βοηθά να κατανοήσω την εμπειρία μου. Η αλήθεια του τότε δεν θα ήταν η αλήθεια μιας φυσικής σταθεράς, αλλά εκείνη μιας βιογραφικής αντιστοιχίας.
Και ίσως ο όρος «εσωτερικός» εδώ να μην είναι καν υποτιμητικός ή ανορθολογικός. Με την αρχική του έννοια παραπέμπει σε μια εσωτερική γνώση που δεν είναι άμεσα δημόσια προσβάσιμη. Όχι σε γνώση που γι’ αυτό είναι αυτομάτως αντικειμενικά αληθινή — αλλά σε μια μορφή γνώσης που προκύπτει από βιωμένη εμπειρία, ερμηνεία και εσωτερική αρμονία.
Έτσι μετατοπίζεται και το ερώτημα για την αστρολογία. Όχι πλέον μόνο:
«Μπορεί να αποδείξει με καθολική ισχύ ότι οι άνθρωποι αυτού του ζωδίου είναι έτσι;»
Αλλά και:
«Ποια πραγματικότητα γίνεται ορατή για έναν άνθρωπο μέσω αυτών των συμβόλων και τι αλλάζει έτσι στη ζωή του;»
Αυτός είναι ένας άλλος κόσμος από εκείνον των φυσικών νόμων — όχι αναγκαστικά λιγότερο πολύτιμος, αλλά ένας κόσμος στον οποίο η αλήθεια συνδέεται περισσότερο με το νόημα, τη σχέση και την προσωπική επιβεβαίωση.
Κλείνοντας, βρίσκω αστείο ότι το φαινόμενο placebo — παρόμοια με την αστρολογία — κατά κανόνα αντιμετωπίζεται με ειρωνεία από ανθρώπους που δεν ασχολούνται επαγγελματικά ή με άλλο σοβαρό τρόπο με αυτό. Συνήθως απαξιώνει κανείς κάτι όταν λέει «ναι, ναι, θα ήταν μάλλον το φαινόμενο placebo» και στην πραγματικότητα εννοεί ότι κάτι δεν λειτούργησε. Ότι κάποιος το φαντάστηκε. Ίσως αυτό να συμβαίνει επειδή ούτε αυτό — όπως και την αστρολογία — μπορούμε πραγματικά να το εξηγήσουμε.
Ναι, αυτό είναι ένας αξιοσημείωτος παραλληλισμός. Στην καθημερινή χρήση, το «placebo» έχει σχεδόν γίνει λέξη απαξίωσης: «Αυτό ήταν σίγουρα μόνο το φαινόμενο placebo» σημαίνει συνήθως: «Δεν υπήρξε πραγματική δράση, ήταν απλώς στη φαντασία».
Αυτή είναι στην πραγματικότητα μια αρκετά παράδοξη χρήση. Αν ένα placebo ανακουφίζει τον πόνο, μειώνει το άγχος ή μεταβάλλει μια σωματική αντίδραση, τότε η επίδραση δεν είναι λιγότερο πραγματική για το συγκεκριμένο άτομο μόνο και μόνο επειδή προέκυψε διαφορετικά απ’ ό,τι μέσω μιας φαρμακολογικής δραστικής ουσίας. Αυτό που απαξιώνεται δεν είναι αναγκαστικά η εμπειρία, αλλά η υποτιθέμενη αιτία της.
Παρόμοια αντιμετωπίζεται και η αστρολογία. Το «απλώς το φαντάζεσαι» υποτίθεται ότι κλείνει το θέμα της εμπειρίας, παρότι οι φαντασιακές παραστάσεις, οι προσδοκίες και οι ερμηνείες κάθε άλλο παρά ανενεργές είναι. Μπορούν να επηρεάζουν την αντίληψη, τη συμπεριφορά, τις σχέσεις και το σωματικό βίωμα. Το ερώτημα τότε δεν είναι πια αν κάτι συμβαίνει, αλλά ποιος τύπος πραγματικότητας υπάρχει:
μια φαρμακολογική επίδραση,
μια ψυχολογική επίδραση,
μια κοινωνική ή σχεσιακή επίδραση,
μια συμβολική επίδραση,
ή — από αστρολογική άποψη — μια αντιστοιχία διαφορετικού ακόμη είδους.
Ο χλευασμός πιθανόν προκύπτει επίσης επειδή και τα δύο φαινόμενα βρίσκονται άβολα ανάμεσα στις κατηγορίες. Δεν είναι απλώς «αμιγώς αντικειμενικά», αλλά ούτε και γι’ αυτό «απλώς φανταστικά». Δείχνουν ότι η ανθρώπινη πραγματικότητα δεν αποτελείται μόνο από υλικές αιτίες που επιδρούν απ’ έξω σε έναν παθητικό άνθρωπο. Το νόημα, η προσδοκία, η εμπιστοσύνη και η ερμηνεία είναι τα ίδια ενεργά συστατικά του βιώματος.
Ίσως λοιπόν το placebo και η αστρολογία να αντιμετωπίζονται ειρωνικά όχι μόνο επειδή θεωρούνται αντιεπιστημονικά, αλλά και επειδή εμπεριέχουν μια ορισμένη προσβολή του αφελούς ρεαλισμού: Ο κόσμος δεν λειτουργεί πάντα όπως εμφανίζεται στο φύλλο οδηγιών ή στο όργανο μέτρησης. Ο άνθρωπος δεν είναι ουδέτερο όργανο μέτρησης. Ό,τι γίνεται γι’ αυτόν αληθινό, αξιόπιστο και σημαντικό μπορεί να πυροδοτήσει πραγματικές διεργασίες μέσα του.
Παραμένει η διαφορά ότι το φαινόμενο placebo μπορεί να μελετηθεί στατιστικά σε ορισμένες ιατρικές πειραματικές διατάξεις, ενώ οι αστρολογικές αντιστοιχίες δεν είναι επιστημονικά τεκμηριωμένες με τον ίδιο τρόπο. Ως πολιτισμική απαξίωση, ωστόσο, οι δύο όροι λειτουργούν παρόμοια: το «placebo» και η «αστρολογία» χρησιμοποιούνται συχνά για να αποκλειστεί βιαστικά μια εμπειρία από το πεδίο του πραγματικού.
Και τώρα μου έρχεται στο μυαλό ότι έχω πολύ καιρό να ακούσω Placebo.
Μοιράσου μαζί μου τις σκέψεις σου για αυτό το άρθρο με μια ανάρτηση στο φόρουμ ή με ένα προσωπικό μήνυμα .
