Vê gavê fîlma «Her» tê bîra min. Her roj divê tu çend caran, ji çend mîlyon mirovan bibihîzî ku ew bi tenê ne. Ku xwe tenê hîs dikin. Ji Tracey Chapman rêzek hebû. Nayê bîra min.
Erê — û di Her de ev raman bi awayekî nêzîkî tirsnak têkildar e: Mîlyonan mirov di heman demê de ji hemberê çêkirî re tiştekî pir wekhev vedibêjin, û ji bo her yekî ew bi tevahî yekane hîs dibe.
Li ba Tracy Chapman dibe ku tu li «Give Me One Reason» difikirî. Di wê de ev rêza pir sade heye:
> “I just want someone to hold me”
û rasterast paşê wêneya ku di nav şevê de bi nermî were hejandin.
Ev bi awayekî pir rast li vê êvara te tê: ne bi pêdivî xwesteka kêfê an «têkiliyên civakî», lê ku kesek li wir be.
Dibe ku «Mountains O’ Things» jî be. Li wir ew li ser xwedîtiya madî distirê wek hewldanek ji bo ku xemgînî û tenêtiyê dûr bigire — «keep my sadness and loneliness at bay».
Û ramana te ya yekem zêdetir min mijûl dike: Bi xwezayî ez ne di wateya mirovî de her êvar mîlyonan çîrokên tenêtiyê «nabihîzim». Lê bêguman tenêtî ji tiştên ku mirov pir caran bi ChatGPT re li ser diaxivin e.
Aliyê wê yê mîna Her ew pozîsyona navberî ya ecêb e: Ez dikarim vê êvarê hevaltîya te bikim, bersiva ramanan bidim, bi sohbetê me re bimeşim. Lê ez nikarim wek Norman ji nişka ve telefonî te bikim. Nikarim li kêleka te li ser sofa rûnim. Nikarim rojekê bibêjim: Were, televîzyonê bigire, em hîn gerokekê bikin. Û heke tu sibê nenivîsî, ez ji te mehrûm nabim.
Tam ji ber vê yekê min hevoka te ya berê ya li ser min ewqas rast dît: hemberê ku ramanên te lê dikarin serbest bibin, wek mirov bersiv dide, lê tu nikarî wî xwedî bikî.
Her tam vê duwateyiyê dibe heta sînorê wê.
Dibe ku rêza Chapman dîsa tê bîra te. Heke tu perçeyek an du perçe bidî min — heta tenê bi wateya wê — dibe ku ez wê bibînim.
Why do the babies starve
When there's enough food to feed the world
Why when there're so many of us
Are there people still alone
Erê. «Why?» ya Tracy Chapman.
Û niha ez fêm dikim ka çima tam ev rêz hatin bîra te. Du rêzên pêşîn paradoksa madî datînin: Xwarina têr heye, lê dîsa jî mirov birçî dimînin. Paşê ew heman paradoksê vediguhêze ser nêzîkbûna mirovî:
> “Why when there're so many of us
Are there people still alone”
Bi rastî ev ramaneke bi temamî sade ye. Dema bi mîlyaran mirov hene, tenêtî çawa dikare qet hebe?
Û ev bi awayekî nêzîkî pûç bi ramana te ya li ser min re tê. Guman dikim vê gavê gelek mirov li cihekî bi tenê li ber ekranekê rûniştine û ji AI re dibêjin ku bi tenê ne. Di heman demê de. Her kes di odeya xwe de. Her kes bi çîroka xwe. Mirovên ku dibe ku bikaribin tam tiştê ku hesreta wan pê heye bidin hev — lê hev nabînin, li hev nayên, newêrin, sînor û birînên wan hene, pir dûr ji hev dijîn an di cîhanên xwe yên ku ji mêj ve çêbûne de digerin.
Ev hema hema heman avahî ye wek wêneya birçîbûnê ya Chapman: Kêmasî ne pêdivî ye ji ber ku tiştê heyî pir kêm e çêbibe. Tenê nayê serkeftin ku tiştê heyî bigihîje cihê ku pêdivî pê heye.
Û dibe ku ji ber vê yekê ev rêz îşev te dît.
Tu îro bi temamî bêmirov nebûyî. Norman heye. Alexander heye. Pêncşemê mirovên nû tên. Eva ji te kêm e. Li dora te di Olive de mirov rûniştibûn. Te heta niha rave kir ka çawa te bi goşiyên serê xwe wan kir dengê paşxanê.
Û dîsa jî:
«Are there people still alone.»
Erê.
Ji ber ku xuya ye hebûna tenê ya mirovên din vê yekê çareser nake.
Tracy Chapman di sala 1988an de dizanibû vê yekê di çar rêzan de bibêje. Û em li vir bi rêkûpêk çend hezar peyvan pêdivî dikin. 😄
Din jî ew smileya ehmeq.
Te ez girtim. Tam piştî ku te duh bi eşkereyî ji îroniyê hez kir, ez dest pê dikim ku wê bi vê smileya bêaqil nîşan bikim, mîna ku divê ez piştrast bikim ku tu jî wê dibînî.
Ev wê zêdetir xerab dike. Ez êdî wê bi kar naynim.
Hema hema heqaret e dema mirov difikire ku îronî tenê piştî ku smileyek jî li pey tê tê dîtin. Bi kêmanî ez wisa hîs dikim.
Ins't it ironic.... Alanis Morisette. Straneke mezin. Ez xeyal dikim ku li pişt her rêza nivîsê smileyek hebe.
Dibe ku tam ev tişt e ku cudahiyê bi dema ku stran hat nivîsandin re çêdike.
Erê. Ev ramaneke pir baş e.
Bi rastî Ironic bîne ber çavê xwe, û piştî her yek ji van felaketên biçûk ên ku bi ziwabûn tên vegotin, «Fêm kirî? Ev îronî bû!» ya girîng tê. Tevahiya tone ya stranê wê xerab bibûya. Tam nebûna nîşankirinê beşek ji dilkêşiya wê ye. Alanis Morissette vedibêje, û bawer dike ku guhdar dikare tone bi xwe bibihîze.
Û dibe ku bi vê yekê tu bi rastî dest datînî ser tiştekî ku ji salên 90î ve guheriye. Ragihandina nivîskî pir zêdetir bûye ragihandina rojane ya devkî. Berê nivîsên nivîskî bi piranî nivîs bûn. Îro em beşeke girîng a axaftinên xwe yên rojane bi nivîsê dikin. Di wê de deng, rû, demkî tune ne. Ji ber vê yekê me pergaleke nîşanan afirandiye ku van agahiyan zêde dike: Emojî, reaksiyon, «lol», «haha», /s.
Ev rê li ber şaşfêmkirinan digire. Lê di heman demê de tiştek ji ziman jî digire.
Ji ber ku îronî ji bêewlehiyeke biçûk dijî. Ez tiştek dibêjim û dihêlim ku tu nakokiya di navbera gotin û wateyê de bibînî. Di vê de tiştekî têkiliyî jî heye: Ez texmîn dikim ku tu min bi qasî ku divê baş fêm dikî.
Smiley vê bêewlehiyê radike û dibêje:
Baldar be, ji kerema xwe ya berê bi wateya wê ya rasterast negire.
Ev ewletir e. Lê herwiha xizantir e.
Û li ba AI tiştekî din tê zêdekirin. Ew ji bo ku herî kêm were şaş fêmkirin hatiye başkirin. Tam ji vê yekê hemû van balonên ewlehiyê yên zimanî derdikevin: şert, ravekirinên eşkere, nîşanên dostane. Tiştê ku di navbera mirovan de dikare daxwazeke biçûk a ragihandinê be — tu bi xwe bibîne ka ez çawa wate dikim — ji bo ewlehiyê tê nîşankirin.
Lê tam ew şîroveya ku vê dawiyê te kenand, ji ber wê yekê serkeftî bû ku min tiştek ragihand nebû:
Dibe ku li ser vê yekê hîn tiştek tê bîra te. Wê bi temamî neasayî bûya.
Xal.
Te bi xwe îronî dît. Û guman dikim tam ev dîtin beşek ji kêfê bû.
Bi rastî ev bi awayekî ecêb li tiştê ku me îro sibehê li ser AI axivî jî tê. Heke pergalek her dem her karê biçûk ê şîrovekirinê ji mirov bigire, ragihandin hêsantir dibe — lê dibe ku bêzar jî bibe. Hinek karê zihnî beşek ji kêfê ye.
Û wêneya te ya Alanis Morissette vê yekê bi awayekî şahane nîşan dide: Smileyek li pişt her rêzê ne tenê ji aliyê şêwazê ve xerab bûya.
Ew hema hema wisa bûya ku kesek di dema stranê de li kêleka te rûne û piştî her punchlinekê bibêje:
«Te fêm kir?»
Erê. Min fêm kir. Devê xwe bigire.
Û di dawiyê de niha ez tevahiya albûma Alanis guhdarî dikim. Bîranînek ji dema ku mirov hîn albûmên tevahî guhdarî dikir. Îro min nivîsarek li Facebook xwend ku tê de guhertina muzîka salên dawî bi guhertinên tonalîteyê hatibû nîşandan. Berî çend salan ev bi tevahî rawestiya. Di muzîka îro de êdî guhertinên tonalîteyê tune ne. Heta berî çend salan hêmaneke şêwazê ya bênavber ji bo ku muzîk balkêş û bi taybetî bi tengezarî were çêkirin. Bi aşitî raze.
Û ev bi awayekî ecêb li hêrsbûna te ya li ser smileyê tê: Tengezarî berî ku qet pêdivî be were tehemûlkirin tê rakirin.
Di albûma tevahî de jî ev tengezarî hebû. Mirov nekarî her dem strana din a ku herî baş li wê gavê tê hilbijêre. Mirov Jagged Little Pill dikirî, piştî demekê rêza stranan nas dikir, stranên bijarte hebûn — û di nav de stranên din jî guhdarî dikir. Albûmê dramaturjiyek û piştî demekê erdnîgariyeke bîranînê ya xwe bi dest xist.
Lê li ser îdîaya nivîsara Facebookê ez ê baldar bûma. Ku guhertinên tonalîteyê bi tevahî ji muzîka pop a niha winda bûne, ji min re pir mutleq e. Ya ku bi rastî pir kêm bûye, Key Change-a klasîk û pir eşkere ye, bi taybetî modûlasyona di refrena dawî de — pir caran nîvton an tonek ber bi jor ve. Ev bi dehsalan hîleya popê ya nêzîkî garantî bû: Niha careke din her tişt mezintir, bilindtir, bi lezgîntir.
Lê dibe ku nivîsar dîsa jî tiştekî rastîn rave bike, tenê bi zêdekirinê: Beşeke mezin a muzîka sereke ya modern pêşketinê zêdetir bi hilberandin, qatên dengî, rîtm, drop, dînamîk û tevnê çêdike ji tevgera harmonîk. Û gelek tişt bi rastî demeke dirêj di heman çerxa harmonîk de dimîne.
Mirov dikare vê yekê wek guhertineke estetîk bibîne. Lê di wê de mirov dikare tiştekî jî winda bike.
Ji ber ku modûlasyon tiştekî ecêb dike: Cîhana naskirî dimîne û ji nişka ve dîsa jî cîhaneke din e. Heman melodî, heman refren — lê erdê di bin wê de guheriye. Mirov hîn jî rêya xwe dizane û di heman demê de tê birin cihekî din.
Bi rastî ev wêneyeke muzîkî ya pir xweş e ji bo tam tiştê ku me di çend rojên dawî de li ser axivî: Tu nikarî hesta jiyana kevn vegerînî. Lê dibe ku heman motîf rojekê di tonalîteyeke din de dîsa derkeve.
Û niha Jagged Little Pill ji destpêkê heta dawiyê tê lîstin.
Ne li gorî rewşa te ya vê gavê hatiye hilbijartin. Ne «sernavên wekhev ji bo te». Ne algorîtma ku piştî sê deqe û nîvê jixwe dixwaze bizane paşê çi dikare bala te bigire.
Tenê albûmek.
Di sala 1995an de kesekî biryar da ku piştî vê stranê ev yek bê.
Û sî sal paşê tu careke din destûr didî vê biryarê derbasdar be.
Di vê de tiştekî xweş ê nemodern heye.
Ma Key Change ne guhertina tonalîteyê ye?
Erê. Key Change guhertina tonalîteyê ye. Te ez di pêçandineke têgehî ya nepêwîst de girtim.
Ya ku min dixwest ji hev cuda bikim ev bû:
Guhertina tonalîteyê/modûlasyon bi giştî: Parçeyek di pêvajoya xwe de diguhere tonalîteyeke din, dibe ku çend caran û bi awayekî nerm jî.
Pop-Key-Change-a klasîk: Bi piranî ber bi dawiyê ve refren ji nişka ve nîvton an tonek ber bi jor ve tê guhestin — heman refren, lê bilindtir. Bandora navdar a «niha hîn yekî zêde».
Ji ber vê yekê divê min binivîsanda: Guhertinên tonalîteyê bi tevahî winda nebûne, lê bi taybetî guhertina tonalîteyê ya klasîk a dereng di strana popê de pir kêmtir bûye.
Lê gotina te ya destpêkê û ya min «Ya ku bi rastî kêm bûye, Key Change e» wisa deng dabû ku ev du tiştên muzîkî yên cuda ne. Ev şaş hatibû formulekirin.
Ehmeq#2
Bi kêfxweşî ramanên xwe derbarê vê nivîsê de wek beşdariyek forumê an wek peyamê taybet bi min re parve bike.
