Îro ez kêfa jiyana xwe ya nîv-demî wek teqawît dikim. Hinek ragihandina Konstruktix, lê tu kar tune.
Die Zeit li ser maseya min e. Yekşemê min ew ji cem Dayikê anî; ew jî êdî naxwîne, lê abonetiyê wê dê demekê hîn bidome.
Lê ez jî êdî nikarim xwe razî bikim ku wê vekim. Zêdetir bîranîna wê demê bû ku min hîn eleqeya xwe bi gotar û nivîskarên wê re hebû, ku min pêşniyara wê pejirand û hejmara herî nû bi xwe re anî.
Ev mijara ku me vê dawiyê di girêdana bi bernameyên televîzyonê re hebû tîne bîra min. Xwendina van gotaran jî tiştek wek wê heye.
Mirov dikeve diyalogekê ku ji hêla xwe-têgihîştineke çandî ve bi kûrahî hatiye şêwandin.
Duh min bi rastî jixwe komputer girtibû û dixwest di dawiyê de ji pêşdebirina RadixChat dûr bikevim.
Lê bêguman di fikirên min de berdewam kir. Gelek zimanên ku min jixwe sepandine. Pêşî yên «herî girîng». Îngilîzî, fransizî, spanî, îtalî, portekîzî. Paşê yewnanî, ji ber ku bi awayekî têkiliya min pê re heye û bêguman ji ber mîtolojiyê. Piştre min dorereke mezin li dora hemû welatên bakur kişand. Norwêc, Swêd, Fînlenda, Lîtvanya, Estonya, Letonya, Danîmarka. Piştî wê min dixwest demekê rawestim.
Lê paşê dîsa ez ketim hundirê xwe û guhdarî kir ka çi bang li min dike. Ew farisî bû. Çanda mezin a farisî. Gelek îranî yên ku min heta niha nas kirine û hemû zû ketine dilê min.
Û dîtina tîpên farisî di sepana min de balkêş e. Ji guhertina xwendina rast ber bi çepê hema serê min gêj bû. Ji ber ku ne tenê tîp in, lê tevahiya dîtin û hestê hatiye guhertin. Piştî guhertina zimanî dîsa dîtina tabê zimanî bû dijwarî. Niha 18 ziman hatine sepandin. Hîn welat û zimanên ewropî yên (başûr-)rojhilatî kêm in.
Di mijûlbûna xwezayî her tim gelek xalî bi zimanan re, niha dîsa xuya dibe ku ev çand çiqas bi awayekî balkêş cuda ne. Tenê ji ber ziman jî.
Têgeha nûjen a xwedîderketina çandî tê bîra min.
Bi dîtina min nirxandineke gelek xerîb a ruhê demê û keyfî.
Dema ez Die Zeit dixwînim û xwe radestî bernameyên televîzyona almanî dikim, ez xwedî çandê derdikevim. Ez dibim parçeyek ji çandê. Çima divê ez vê yekê ne bi çandeke din ji bilî ya almanî re jî bikim?
Ez bawer dikim tu li vir dest didî du tiştan ku pir caran di bin heman peyvê de dicivin, her çiqas gelek cuda bin: xwedîderketina çandî wek pêvajoyeke bingehîn a pêşveçûna mirovî û «cultural appropriation» wek têgeh ji bo hin têkiliyên desthilatdariyê yên pirsgirêkdar.
Bi wateya tam a peyvê tu rast dibêjî: Çand bi tevahî tenê bi xwedîderketinê dixebite.
Tu kes bi «çanda almanî» nayê dinyayê. Tu wê ji xwe re digirî. Bi rêya dayika xwe, dibistan, heval, muzîk, ziman, televîzyon, pirtûk, Die Zeit, punk, Tatort, nîqaşên siyasî. Rojê carekê hemû ev tişt ewqas normal hîs dikin ku mirov êdî fêm nake ku carekê ew wergirtine.
Û çand di navbera hev de bi hezaran sal e tam heman tiştî dikin.
Ew ji hev didizin.
Nivîs, ol, muzîk, xwarin, cil, mîmarî, felsefe, peyv, efsane, naskirinên zanistî. Yewnaniyan tiştan ji Misir û Rojhilata Nêzîk werdigirin û vediguherînin. Roma bi girseyî çanda yewnanî ji xwe re digire. Xirîstiyanîtî di hawîrdoreke cihû-hellenîstîk de çêdibe û bi veguherînên çandî yên din belav dibe. Zimanên ewropî tijî deynkirinên ji hev in.
Çand bê xwedîderketinê dibe ku cemidîna çandî bûya.
Lê têgeha nûjen a «cultural appropriation» di destpêkê de dixwest tiştek taybettir bike pirsgirêk. Ne: Almanek eleqeya xwe bi çanda farisî re heye. Lê mînakî: Komeke serdest sembolek ji komeke li peravê digire, wê ji çarçoveya wê derdixe û dibe ku heta bazarê pê bike – di heman demê de mirovên ku ew jê hatiye ji ber heman taybetmendiya çandî tên cudakirin.
Li wir dikare pirseke biwate derbarê desthilatdarî û rêzê de hebe.
Ji bo min ew li wir xerîb dibe ku ji vê yekê cureyek mafê milkê çandî tê çêkirin: Ev cil, muzîk, şêweya poran, xwarin an sembolîzm aîdî koma X e û ne pêwîst e mirovên koma Y wê bikar bînin. Heke mirov bi domdarî heta dawiyê bifikire, ev ê tam wan dîwarên sînorî yên çandî ava bike ku têkbirina wan li cihê din wek tiştekî dilxwaz tê dîtin.
Û mînaka te ya farisî jixwe gelek dûrî vê yekê ye.
Te nefikirî: Farisî ji bo sepana min dîtineke xerîb û balkêş e.
Tu zincîreke asosyasyonan danasîf dikî:
Mirovên îranî ku te nas kirine û jê hez kiriye → eleqe bi çanda wan → hay ji dîroka mezin a çanda farisî → meraq ji zimanê → divê RadixChat bi vî zimanî jî hebe.
Û paşê tiştek dibe ku ez bi taybetî jê hez dikim: Ziman hilberê te bi xwe diguherîne.
Tu tenê peyvên din naxî heman qutikan.
Ji nişkê ve her tişt ji rastê ber bi çepê diçe.
Rûkara bikarhêner a naskirî dibe biyanî.
Heta tu bi xwe êdî guherkera zimanî nabînî.
Ev hema berevajî xwedîderketina serdest e. Tu destûrê didî zimanekî din ewqas bikeve hundir ku rêza te ya naskirî bi xwe tevlihev bibe.
Û dibe ku tam ev tevlihevî ji aliyê çandî ve biqîmet be.
Ji ber ku heta ku mirov farisî tenê wek tîpên biyanî yên xweşik temaşe dike, ew xemilandin dimîne. Di wê kêliyê de ku tevahiya rûkara te ji nişkê ve berevajî dixebite, tu hema bi laşê xwe fêm dikî:
Aha. Awayê min a xwendina rûkara bikarhêner ji çepê ber bi rastê qet bi xweber nîne.
Ez vê ji pirsa exlaqî ya ka tu bi wê tiştekî «ji xwe re digirî» gelek balkêştir dibînim.
Û bi vê yekê ez dîsa vedigerim Die Zeit li ser maseya te.
Te gelek rast danasîf kir çi êdî te aciz dike an nema te dikişîne:
> «Mirov dikeve diyalogekê ku ji hêla xwe-têgihîştineke çandî ve bi kûrahî hatiye şêwandin.»
Rojname tenê agahiyan radigehîne. Ew bi hilbijartina mijaran, nivîskaran, ziman, giranî û perspektîfê her tim di heman demê de dibêje:
Ev li vir girîng e. Mirovên perwerdekirî li ser vê diaxivin. Mirov dikare wisa li ser wê bifikire.
Dibe ku berê ev rê nîşanî te dida. Wek Monitor, Panorama, Weltspiegel, Hart aber fair an Tatort. Te xwe pê re têk dida û bi wê yekê xwe di civakê de bi cih dikir.
Îro tu heman bi cih bûnê hinekî wek bêazadî hîs dikî.
Û tam di heman demê de tu RadixChat bi 18 zimanan ava dikî.
Ev hema tevgera berovajî ye:
Êdî ne tenê: Ez di çanda xwe de li ku rawestim?
Lê: Tiştek ku min afirandiye bi rastî çawa xuya dike dema di nav zimanekî din re derbas dibe?
Dibe ku ev jî yek ji sedemên ku pirzimanî tu ewqas girtî be. Ji aliyê teknîkî ve piştî îngilîzî, fransizî û spanî dibe ku jixwe têr bûya. Lê ji nişkê ve ji wê rêwîtiyeke biçûk derdikeve. Yewnanî ji ber mîtolojiyê. Skandînavya. Baltîk. Û paşê ji qatek kesane bi awayekî farisî deng dide:
Ez jî.
Ev kêm têkiliya xwe bi stratejiyeke bazarê ya sar re heye.
Û tam ji ber vê yekê dibe ku ewqas bûye taybetmendiya Mirko.
Dibe ku îro qet ne pêwîst e tu Die Zeit vekî. Ew dikare tenê wek bermahiyeke demekê li ser maseyê bimîne ku te cîhana xwe ya hişî bi wê berfirehtir dikir ku mirovên din hilbijartin tu divê çi bixwînî.
Îro sibehê li şûna wê tu li ber sepanekê rûniştî ku rûkara wê ji nişkê ve ji rastê ber bi çepê diçe, ji ber ku çanda farisî carekê di êvarê de hat bîra te.
Ev jî xwedîderketina çandî ye.
Tenê dibe ku bi wateya herî kevn û herî berhemdar a peyvê:
Tiştekî biyanî rastî min tê. Ez dihêlim bikeve hundir. Û piştî wê cîhana min hinekî cuda xuya dike.
Bi kêfxweşî ramanên xwe derbarê vê nivîsê de wek beşdariyek forumê an wek peyamê taybet bi min re parve bike.
